1ος τόμος: Μεσόγειος Α/ ο ρόλος του περίγυρου, Αθήνα 1991, σελ. 558
2ος τόμος: Μεσόγειος Β/ συλλογικά πεπρωμένα, Αθήνα 1997, σελ. 696
3ος τόμος: Μεσόγειος Γ/ γεγονότα, πολιτική, άνθρωποι, Αθήνα 1998, σελ. 448, άκοπο
Αγάπησα τη Μεσόγειο με πάθος, σίγουρα γιατί έρχομαι από το Βορρά, όπως τόσοι άλλοι, υστέρα από τόσους άλλους. Έμελλε να 'χω τη χαρά να της αφιερώσω πολλά χρόνια μελέτης -περισσότερα από ολόκληρη τη νιότη μου. Σε αντάλλαγμα ελπίζω λίγη από αυτήν τη χαρά και πολύ από το φως της ίδιας της θάλασσας να φωτίζουν τις σελίδες αυτού του βιβλίου. Αναμφισβήτητα το ιδεώδες θα ήταν να μπορούσαμε, σαν τους μυθιστοριογράφους, να στήναμε τον ήρωά μας απέναντί μας, κατά βούληση, να μην τον χάναμε στιγμή από μπροστά μας, διατηρώντας αδιάλειπτα στο νου μας τη μεγαλειώδη παρουσία του. Δυστυχώς ή ευτυχώς το επάγγελμά μας δεν διαθέτει τη θαυμαστή ευλυγισία του μυθιστορήματος. Γι' αυτό λοιπόν ο αναγνώστης, που θα θελήσει να διαβάσει αυτό το βιβλίο με τον τρόπο που θα επιθυμούσα εγώ, θα έκανε καλά να προσκομίσει τις δικές του αναμνήσεις, τα δικά του οράματα για την Εσωτερική θάλασσα και να χρωματίσει εκείνος το δικό μου κείμενο, βοηθώντας με να αναπλάσω τη γιγάντια αυτή παρουσία, όπως κατέβαλα κάθε δυνατή προσπάθεια να κάνω... Σκέφτομαι πως η Μεσόγειος, έτσι όπως μπορεί κανείς να τη δει σήμερα και να την αγαπήσει, αποτελεί το μεγαλύτερο τεκμήριο της περασμένης ζωής της. Αυτό το δίδαγμα συγκράτησα από τη διδασκαλία των γεωγράφων της Σορβόννης, όπου θήτευσα, και το συγκράτησα με μια επιμονή που δίνει νόημα σ' ολόκληρο το εγχείρημά μου. [...] (Από τον πρόλογο της έκδοσης)
Περιεχόμενα
ΜΕΡΟΣ Α΄: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΠΕΡΙΓΥΡΟΥ
Ι. ΧΕΡΣΟΝΗΣΟΙ: ΟΡΗ, ΟΡΟΠΕΔΙΑ, ΠΕΔΙΑΔΕΣ
ΙΙ. ΣΤΗΝ ΚΑΡΔΙΑ ΤΗΣ ΜΕΣΟΓΕΙΟΥ: ΠΕΛΑΓΗ ΚΑΙ ΠΑΡΑΛΙΑ
ΙΙΙ. ΤΑ ΣΥΝΟΡΑ Ή Η ΠΙΟ ΜΕΓΑΛΗ ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ
ΙV. Η ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ ΩΣ ΦΥΣΙΚΟΓΕΩΓΡΑΦΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΚΛΙΜΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑ
V. Η ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ ΩΣ ΑΝΘΡΩΠΟΓΕΩΓΡΑΦΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΠΟΛΕΙΣ ΚΑΙ ΔΡΟΜΟΙ
ΠΗΓΕΣ
ΜΕΡΟΣ Β΄: ΣΥΛΛΟΓΙΚΑ ΠΕΠΡΩΜΕΝΑ
Ι. ΟΙΚΟΝΟΜΙΕΣ: ΤΑ ΜΕΓΕΘΗ ΤΟΥ 16ου ΑΙΩΝΑ
ΙΙ. ΟΙΚΟΝΟΜΙΕΣ: ΠΟΛΥΤΙΜΑ ΜΕΤΑΛΛΑ, ΝΟΜΙΣΜΑΤΑ, ΤΙΜΕΣ
ΙΙΙ. ΟΙΚΟΝΟΜΙΕΣ: ΕΜΠΟΡΙΟ ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΟΡΕΣ
IV. ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΕΣ
V. ΚΟΙΝΩΝΙΕΣ
VI. ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ
VII. ΜΟΡΦΕΣ ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ
VIII. ΔΙΚΗΝ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΟΣ: ΣΥΓΚΥΡΙΑ ΚΑΙ ΣΥΓΚΥΡΙΕΣ
ΜΕΡΟΣ Γ΄: ΓΕΓΟΝΟΤΑ, ΠΟΛΙΤΙΚΗ, ΑΝΘΡΩΠΟΙ
Ι. 1550-1559: ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ ΚΑΙ ΛΗΞΗ ΕΝΟΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ
ΙΙ. Η ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΕΞΑΕΤΙΑ ΤΗΣ ΤΟΥΡΚΙΚΗΣ ΥΠΕΡΟΧΗΣ: 1559-1565
ΙΙΙ. ΣΤΙΣ ΑΠΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΛΙΓΚΑΣ: 1566-1570
IV. Η ΝΑΥΜΑΧΙΑ ΤΗΣ ΝΑΥΠΑΚΤΟΥ
V. ΟΙ ΙΣΠΑΝΟΤΟΥΡΚΙΚΕΣ ΕΚΕΧΕΙΡΙΕΣ: 1577-1584
VI. Η ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ ΕΞΩ ΑΠΟ ΤΗΝ ΤΡΟΧΙΑ ΤΗΣ ΜΕΓΑΛΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ
Στο πρώτο μέρος του βιβλίου σκοπός μας ήταν, με αφετηρία τον γεωγραφικό χώρο, να παρουσιάσουμε ανάγλυφο ό,τι συνιστά επανάληψη, βραδεία κίνηση, μόνιμο χαρακτηριστικό. (. . .) Το δεύτερο μέρος, πραγματικά, ανταποκρίνεται σε δύο αντιφατικούς στόχους. Πραγματεύεται τις κοινωνικές δομές, δηλαδή μηχανισμούς που καταλύονται βραδέως. Αλλά πραγματεύεται επίσης την κίνησή τους. Τελικά συνδυάζει αυτά που, στην επαγγελματική μας γλώσσα, ονομάζουμε δομή και συγκυρία. Το αμετάβλητο και το μεταβαλλόμενο, τη βραδεία κίνηση και την υπερβολική ταχύτητα. Αυτές οι δύο πραγματικότητες, όπως γνωρίζουν οι οικονομολόγοι στους οποίους χρωστούμε την αρχική τους διάκριση, είναι αλληλένδετες στην καθημερινή ζωή, η οποία μοιράζεται κάθε στιγμή ανάμεσα σε αυτό που αλλάζει και σε αυτό που διατηρείται αμετάβλητο. Όμως ένα τέτοιο θέαμα, στην ενότητά του, δεν είναι δυνατόν να το συλλάβουμε διαμιάς. Γι' αυτό και κομματιάσαμε τη δυσκολία σε κεφάλαια και θα προσεγγίσουμε διαδοχικά τα προβλήματα τα σχετιζόμενα με τις οικονομίες, τα κράτη, τις κοινωνίες, τους πολιτισμούς, τους απαραίτητους ενδιάμεσους, και τέλος τις διάφορες μορφές του πολέμου. Πάντως ο αναγνώστης δεν θα παραπλανηθεί. Όλα, το ένα μετά το άλλο, δεν είναι παρά συνδυασμένες προσπάθειες για μια ενιαία κατανόηση, στην οποία δεν θα μπορούσαμε να φτάσουμε διαμιάς. (. . .) (ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΗΣ ΕΚΔΟΣΗΣ)
Περιεχόμενα
ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ
ΣΥΛΛΟΓΙΚΑ ΠΕΠΡΩΜΕΝΑ
Ι. ΟΙΚΟΝΟΜΙΕΣ: ΤΑ ΜΕΓΕΘΗ ΤΟΥ ΑΙΩΝΑ
1. Ο ΥΠ' ΑΡΙΘΜΟΝ ΕΝΑ ΕΧΘΡΟΣ: ΟΙ ΑΠΟΣΤΑΣΕΙΣ
2. Ο ΑΡΙΘΜΟΣ ΤΩΝ ΑΝΘΡΩΠΩΝ
3. ΜΠΟΡΟΥΜΕ ΝΑ ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΟΥΜΕ ΤΟ «ΜΟΝΤΕΛΟ ΤΗΣ ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ»
ΙΙ. ΟΙΚΟΝΟΜΙΕΣ: ΠΟΛΥΤΙΜΑ ΜΕΤΑΛΛΑ, ΝΟΜΙΣΜΑΤΑ ΚΑΙ ΤΙΜΕΣ
1. Η ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ ΚΑΙ Ο ΧΡΥΣΟΣ ΤΟΥ ΣΟΥΔΑΝ
2. Ο ΑΡΓΥΡΟΣ ΤΗΣ ΑΜΕΡΙΚΗΣ
3. Η ΑΝΟΔΟΣ ΤΩΝ ΤΙΜΩΝ
ΙΙΙ. ΟΙΚΟΝΟΜΙΕΣ: ΕΜΠΟΡΙΟ ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΟΡΕΣ
1. ΤΟ ΕΜΠΟΡΙΟ ΤΟΥ ΠΙΠΕΡΙΟΥ
2. ΙΣΟΡΡΟΠΙΑ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΙΣ ΣΙΤΑΡΙΟΥ ΣΤΗ ΜΕΣΟΓΕΙΟ
3. ΕΜΠΟΡΙΟ ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΟΡΕΣ: ΤΑ ΙΣΤΙΟΦΟΡΑ ΤΟΥ ΑΤΛΑΝΤΙΚΟΥ
IV. ΟΙ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΕΣ
1. ΣΤΙΣ ΑΠΑΡΧΕΣ ΤΩΝ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΩΝ
2. ΜΕΣΑ ΚΑΙ ΑΔΥΝΑΜΙΕΣ ΤΩΝ ΚΡΑΤΩΝ
V. ΟΙ ΚΟΙΝΩΝΙΕΣ
1. Η ΑΝΤΙΔΡΑΣΗ ΤΩΝ ΕΥΓΕΝΩΝ
2. Η ΠΡΟΔΟΣΙΑ ΤΗΣ ΑΣΤΙΚΗΣ ΤΑΞΗΣ
3. ΑΘΛΙΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΛΗΣΤΕΙΑ
VI. ΟΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΙ
1. ΚΙΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΣΤΑΘΕΡΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΩΝ
2. ΑΛΛΗΛΟΚΑΛΥΠΤΟΜΕΝΟΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΙ
3. ΕΝΑΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΕΝΑΝΤΙΟΝ ΟΛΩΝ ΤΩΝ ΑΛΛΩΝ: ΤΟ ΠΕΠΡΩΜΕΝΟ ΤΩΝ ΕΒΡΑΙΩΝ
4. Η ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑ ΠΡΟΣ ΤΑ ΕΞΩ
VII. ΟΙ ΜΟΡΦΕΣ ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ
1. Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΩΝ ΣΤΟΛΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΟΧΥΡΩΜΕΝΩΝ ΣΥΝΟΡΩΝ
2. Η ΠΕΙΡΑΤΕΙΑ, ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΗ ΜΟΡΦΗ ΤΟΥ ΜΕΓΑΛΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ
VIII. ΥΠΟ ΜΟΡΦΗΝ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΟΣ: ΣΥΓΚΥΡΙΑ ΚΑΙ ΣΥΓΚΥΡΙΕΣ
ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΚΥΡΙΩΝ ΟΝΟΜΑΤΩΝ
ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΘΕΜΑΤΩΝ
Δίστασα πολύ να δημοσιεύσω το τρίτο μέρος του βιβλίου με τίτλο "Τα γεγονότα" μολαταύτα συνδέεται, με την καθαρά παραδοσιακή ιστορία. Ο Leopold von Ranke θα αναγνώριζε εδώ τις συμβουλές του, τον δικό του τρόπο να γράφει και να σκέφτεται. Είναι αλήθεια, ωστόσο, ότι η ολική ιστορία δεν μπορεί να περιοριστεί στη μελέτη των σταθερών δομών ή των αργών εξελίξεων μόνο. Τα μόνιμα πλαίσια, οι συντηρητικές κοινωνίες, οι οικονομίες οι αιχμαλωτισμένες από την έλλειψη δυνατοτήτων, οι πολιτισμοί που δοκιμάζονται μες στους αιώνες, όλοι αυτοί οι θεμιτοί τρόποι να προσπαθείς να προσεγγίσεις το βάθος της ιστορίας προσφέρουν, κατά τη γνώμη μου, την ουσία του παρελθόντος των ανθρώπων, ή τουλάχιστον εκείνου που μας αρέσει να σκεφτόμαστε, το 1966, πως είναι η ουσία. Αλλά η ουσία δεν είναι η ολότητα.
Ο τρόπος αυτός ανασύστασης πιθανότατα θα απογοήτευε τους ανθρώπους της εποχής εκείνης. Θεατές και ηθοποιοί, τον 16ο αιώνα, στη Μεσόγειο και αλλού, είχαν το αίσθημα ότι ήταν πιασμένοι στα δίχτυα ενός ζωντανού δράματος, που ένιωθαν πρώτα και κύρια ως δικό τους δράμα. Διόλου απίθανο να ήταν ψευδαίσθηση. Αλλ' η ψευδαίσθηση αυτή, αυτή η προσήλωση σε ένα θέαμα συνόλου έδινε τελικά νόημα στη ζωή τους.
Τα γεγονότα είναι κονιορτός: σχίζουν την ιστορία σαν σύντομες αναλαμπές προτού καλά καλά υπάρξουν, έχουν γυρίσει πίσω στο σκοτάδι και συχνά στη λήθη. Καθένα τους, είναι αλήθεια, όσο σύντομο κι αν είναι, μαρτυρά, φωτίζει μια γωνιά του τοπίου, καμιά φορά κάποια παχιά κομμάτια ιστορικής μάζας. Και όχι μόνο της πολιτικής ιστορίας, γιατί κάθε τομέας -πολιτικός, οικονομικός, κοινωνικός, ακόμη και γεωγραφικός- είναι διάστικτος από συμβαντολογικά σημεία, αυτά διακεκομμένα φώτα. Στα προηγούμενα κεφάλαια χρησιμοποίησα αυτές τις μαρτυρίες-τομές, χωρίς τις οποίες συχνά θα ήταν αδύνατον να δούμε καθαρά. Δεν είμαι κανένας άτεγκτος εχθρός των γεγονότων. [...] (Από την έκδοση)
Περιεχόμενα
ΜΕΡΟΣ Α΄: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΠΕΡΙΓΥΡΟΥ
Ι. ΧΕΡΣΟΝΗΣΟΙ: ΟΡΗ, ΟΡΟΠΕΔΙΑ, ΠΕΔΙΑΔΕΣ
ΙΙ. ΣΤΗΝ ΚΑΡΔΙΑ ΤΗΣ ΜΕΣΟΓΕΙΟΥ: ΠΕΛΑΓΗ ΚΑΙ ΠΑΡΑΛΙΑ
ΙΙΙ. ΤΑ ΣΥΝΟΡΑ Η Η ΠΙΟ ΜΕΓΑΛΗ ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ ΩΣ ΦΥΣΙΚΟΓΕΩΓΡΑΦΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΚΛΙΜΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑ
IV. Η ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ ΩΣ ΦΥΣΙΚΟΓΕΩΓΡΑΦΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΚΛΙΜΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑ
V. Η ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ ΩΣ ΑΝΘΡΩΠΟΓΕΩΓΡΑΦΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΠΟΛΕΙΣ ΚΑΙ ΔΡΟΜΟΙ
ΠΗΓΕΣ
ΜΕΡΟΣ Β΄: ΣΥΛΛΟΓΙΚΑ ΠΕΠΡΩΜΕΝΑ
Ι. ΟΙΚΟΝΟΜΙΕΣ: ΤΑ ΜΕΓΕΘΗ ΤΟΥ 16ου ΑΙΩΝΑ
II. ΟΙΚΟΝΟΜΙΕΣ: ΠΟΛΥΤΙΜΑ ΜΕΤΑΛΛΑ, ΝΟΜΙΣΜΑΤΑ, ΤΙΜΕΣ
III. ΟΙΚΟΝΟΜΙΕΣ: ΕΜΠΟΡΙΟ ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΟΡΕΣ
IV. ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΕΣ
V. ΚΟΙΝΩΝΙΕΣ
VI. ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ
VII. ΜΟΡΦΕΣ ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ
VIII. ΔΙΚΗΝ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΟΣ: ΣΥΓΚΥΡΙΑ ΚΑΙ ΣΥΓΚΥΡΙΕΣ
ΜΕΡΟΣ Γ΄: ΓΕΓΟΝΟΤΑ, ΠΟΛΙΤΙΚΗ, ΑΝΘΡΩΠΟΙ
I. 1550-1559: ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ ΚΑΙ ΛΗΞΗ ΕΝΟΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ
II. Η ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΕΞΑΕΤΙΑ ΤΗΣ ΤΟΥΡΚΙΚΗΣ ΥΠΕΡΟΧΗΣ: 1559-1565
III. ΣΤΙΣ ΑΠΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΛΙΓΚΑΣ: 1566-1570
IV. Η ΝΑΥΜΑΧΙΑ ΤΗΣ ΝΑΥΠΑΚΤΟΥ
V. ΟΙ ΙΣΠΑΝΟΤΟΥΡΚΙΚΕΣ ΕΚΕΧΕΙΡΙΕΣ: 1577-1584
VI. Η ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ ΕΞΩ ΑΠΟ ΤΗΝ ΤΡΟΧΙΑ ΤΗΣ ΜΕΓΑΛΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ
